Skip to main content
рдмिрд╣ाрд░ рдмोрд░्рдб - рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдХैрдоिрд╕्рдЯ्рд░ी рдиोрдЯ्рд╕ | рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо

рдмिрд╣ाрд░ рдмोрд░्рдб - рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдХैрдоिрд╕्рдЯ्рд░ी

рдХрдХ्рд╖ा 12 рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди - рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣िंрджी рдиोрдЯ्рд╕
рд╡िрд╖рдп: рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди
рдЕрдж्рдпрддрди: рдЬुрд▓ाрдИ 2025
рдЕрдз्рдпाрдп: рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдХैрдоिрд╕्рдЯ्рд░ी
рдмोрд░्рдб: рдмिрд╣ाрд░ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╕рдоिрддि

1. рдоूрд▓ рдкрд░िрднाрд╖ाрдПँ рдПрд╡ं рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ

рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯ्рдп (Electrolyte): рд╡े рдкрджाрд░्рде рдЬो рдЬрд▓ीрдп рд╡िрд▓рдпрди рдпा рдЧрд▓िрдд рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╡िрдж्рдпुрдд рдХा рдЪाрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ैं (рдЬैрд╕े: NaCl, HCl, H₂SO₄)। рдЗрдирдХा рдЖрдпрдирди рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдоुрдХ्рдд рдЖрдпрди рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬो рд╡िрдж्рдпुрдд рдХा рдЪाрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдЕрд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯ्рдп (Non-Electrolyte): рд╡े рдкрджाрд░्рде рдЬो рд╡िрд▓рдпрди рдоें рд╡िрдж्рдпुрдд рдХा рдЪाрд▓рди рдирд╣ीं рдХрд░рддे (рдЬैрд╕े: рдпूрд░िрдпा, рдЧ्рд▓ूрдХोрдЬ, рдПрдеेрдиॉрд▓)। рдЗрдирдХा рдЖрдпрдирди рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╡ैрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиी рд╕ेрд▓ (Electrolytic Cell): рд╡рд╣ рд╡िрдж्рдпुрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╕ेрд▓ рдЬрд╣ाँ рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ेрд▓ рдоें рдКрд░्рдЬा рдХा рд░ूрдкांрддрд░рдг рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा рд╕े рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдКрд░्рдЬा рдоें рд╣ोрддा рд╣ै।

рдЧैрд▓्рд╡ेрдиिрдХ рд╕ेрд▓ (Galvanic Cell): рд╡рд╣ рд╡िрдж्рдпुрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╕ेрд▓ рдЬрд╣ाँ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╕े рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ेрд▓ рдоें рдКрд░्рдЬा рдХा рд░ूрдкांрддрд░рдг рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдКрд░्рдЬा рд╕े рд╡िрдж्рдпुрдд рдКрд░्рдЬा рдоें рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╕ेрд▓ рдХे рдШрдЯрдХ

  • рдРрдиोрдб (Anode): рдЬрд╣ाँ рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै (рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХा рдд्рдпाрдЧ)
  • рдХैрдеोрдб (Cathode): рдЬрд╣ाँ рдЕрдкрдЪрдпрди рд╣ोрддा рд╣ै (рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХा рдЧ्рд░рд╣рдг)
  • рд▓рд╡рдг рд╕ेрддु (Salt Bridge): рдЖрдпрдиों рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХे рд▓िрдП рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै
  • рдмाрд╣्рдп рдкрд░िрдкрде (External Circuit): рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХे рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХा рдоाрд░्рдЧ

2. рд╡ैрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиी рд╕ेрд▓ (Electrolytic Cell)

рдХाрд░्рдп рд╕िрдж्рдзांрдд: рдЬрдм рдХिрд╕ी рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯ्рдп рдХे рд╡िрд▓рдпрди рдоें рджो рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рдбुрдмोрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдмैрдЯрд░ी рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдмैрдЯрд░ी рдХा рдзрдиाрдд्рдордХ рд╕िрд░ा рдРрдиोрдб рд╕े рдФрд░ рдЛрдгाрдд्рдордХ рд╕िрд░ा рдХैрдеोрдб рд╕े рдЬुрдб़рддा рд╣ै। рдРрдиोрдб рдкрд░ рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рдФрд░ рдХैрдеोрдб рдкрд░ рдЕрдкрдЪрдпрди рд╣ोрддा рд╣ै।

рдлैрд░ाрдбे рдХे рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрди рдиिрдпрдо

рдк्рд░рдердо рдиिрдпрдо: рдЕрдкрдШрдЯ्рдп рдкрд░ рдЬрдоा рд╣ुрдП рдкрджाрд░्рде рдХी рдоाрдд्рд░ा (m) рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рдЖрд╡ेрд╢ (Q) рдХे рд╕рдоाрдиुрдкाрддी рд╣ोрддी рд╣ै।

m ∝ Q рдпा m = Z × I × t

рдЬрд╣ाँ:
Z = рд╡िрдж्рдпुрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рддुрд▓्рдпांрдХ (g/C)
I = рдзाрд░ा (рдПрдо्рдкिрдпрд░)
t = рд╕рдордп (рд╕ेрдХंрдб)
Q = I × t (рдХूрд▓ॉрдо)

рдж्рд╡िрддीрдп рдиिрдпрдо: рд╕рдоाрди рдЖрд╡ेрд╢ рд╕े рд╡िрднिрди्рди рдЕрдкрдШрдЯ्рдпों рдкрд░ рдЬрдоा рдкрджाрд░्рдеों рдХी рдоाрдд्рд░ा рдЙрдирдХे рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рддुрд▓्рдпांрдХों (E) рдХे рд╕рдоाрдиुрдкाрддी рд╣ोрддी рд╣ै।

m₁/E₁ = m₂/E₂ = рд╕्рдеिрд░ांрдХ

рдЬрд╣ाँ E = рддुрд▓्рдпांрдХ рднाрд░ = рдЖрдгрд╡िрдХ рдж्рд░рд╡्рдпрдоाрди / рд╕ंрдпोрдЬрдХрддा

рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдХॉрдкрд░ рд╕рд▓्рдлेрдЯ рдХा рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрди

рдЬрдм рдХॉрдкрд░ рд╕рд▓्рдлेрдЯ (CuSO₄) рдХे рд╡िрд▓рдпрди рдХा рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै:

рдХैрдеोрдб рдкрд░: Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu (рдХॉрдкрд░ рдЬрдоा рд╣ोрддा рд╣ै)

рдРрдиोрдб рдкрд░: 2H₂O → O₂ + 4H⁺ + 4e⁻ (рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдЧैрд╕ рдоुрдХ्рдд рд╣ोрддी рд╣ै)

3. рдЧैрд▓्рд╡ेрдиिрдХ рд╕ेрд▓ (Galvanic Cell)

рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдбैрдиिрдпрд▓ рд╕ेрд▓ (Zn | Zn²⁺ || Cu²⁺ | Cu)

рдХाрд░्рдп рд╕िрдж्рдзांрдд:

  • рдРрдиोрдб (Anode): рдЬिंрдХ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рдкрд░ рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै: Zn → Zn²⁺ + 2e⁻
  • рдХैрдеोрдб (Cathode): рдХॉрдкрд░ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рдкрд░ рдЕрдкрдЪрдпрди рд╣ोрддा рд╣ै: Cu²⁺ + 2e⁻ → Cu
  • рд╕ेрд▓ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा: Zn + Cu²⁺ → Zn²⁺ + Cu
  • рд╕ेрд▓ рд╡िрднрд╡ (Cell Potential): рдИрдПрдордПрдл (EMF) = EрдХैрдеोрдб - EрдРрдиोрдб

рдЧैрд▓्рд╡ेрдиिрдХ рд╕ेрд▓

рдЬिंрдХ рдФрд░ рдХॉрдкрд░ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рд╡ाрд▓ा рдбैрдиिрдпрд▓ рд╕ेрд▓ рдХा рдЪिрдд्рд░рдг

рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиी рд╕ेрд▓

рдХॉрдкрд░ рд╕рд▓्рдлेрдЯ рдХे рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрди рдХा рдЪिрдд्рд░рдг

рд▓рд╡рдг рд╕ेрддु рдХा рдорд╣рдд्рд╡

  • рдкрд░िрдкрде рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ
  • рдЖрдпрдиों рдХा рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг
  • рд╡िрдж्рдпुрдд рдЙрджाрд╕ीрдирддा рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा
  • рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХो рдЬाрд░ी рд░рдЦрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ

4. рдоाрдирдХ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рд╡िрднрд╡

рдкрд░िрднाрд╖ा: рдоाрдирдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों (25°C, 1M рд╡िрд▓рдпрди, 1 atm рджाрдм) рдоें рдХिрд╕ी рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рдХा рд╡िрднрд╡ рдЬрдм рд╡рд╣ рдоाрдирдХ рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб (SHE) рд╕े рдЬुреЬा рд╣ो।

рдорд╣рдд्рд╡:

  • рдзाрддुрдУं рдХी рдЕрдкрдЪाрдпрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХा рдоाрдкрди
  • рд╕ेрд▓ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рд╕्рд╡рддःрдк्рд░рд╡рд░्рддिрддा (Spontaneity): рдпрджि Eoрд╕ेрд▓ > 0, рддो рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рд╕्рд╡рддः рд╣ोрдЧी
  • рдзाрддुрдУं рдХी рд╡िрдж्рдпुрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╢्рд░ेрдгी рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг
Eoрд╕ेрд▓ = EoрдХैрдеोрдб - EoрдРрдиोрдб

рд╡िрдж्рдпुрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╢्рд░ेрдгी

рд╡िрдж्рдпुрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╢्рд░ेрдгी рдХा рдЧ्рд░ाрдл
(рдШрдЯрддे рдЕрдкрдЪाрдпрдХ рдЧुрдг рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рдзाрддुрдПँ)

5. рдирд░्рдирд╕्рдЯ рд╕рдоीрдХрд░рдг (Nernst Equation)

рдпрд╣ рд╕рдоीрдХрд░рдг рд╡िрднिрди्рди рд╕ांрдж्рд░рддाрдУं рдкрд░ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рд╡िрднрд╡ рдХी рдЧрдгрдиा рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै।

E = Eo - (RT/nF) ln Q

25°C рдкрд░:

E = Eo - (0.059/n) log Q

рдЬрд╣ाँ:
Q = рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рднाрдЧрдлрд▓ (Reaction Quotient)
n = рд╕्рдеाрдиांрддрд░िрдд рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा
R = рдЧैрд╕ рд╕्рдеिрд░ांрдХ (8.314 J/mol·K)
T = рддाрдкрдоाрди рдХेрд▓्рд╡िрди рдоें
F = рдлैрд░ाрдбे рд╕्рдеिрд░ांрдХ (96485 C/mol)

рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдЬिंрдХ-рдХॉрдкрд░ рд╕ेрд▓ рдХे рд▓िрдП рдирд░्рдирд╕्рдЯ рд╕рдоीрдХрд░рдг

Zn + Cu²⁺ → Zn²⁺ + Cu

Q = [Zn²⁺]/[Cu²⁺]

E = Eo - (0.059/2) log([Zn²⁺]/[Cu²⁺])

6. рдЪाрд▓рдХрддा (Conductivity)

рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЪाрд▓рдХрддा (Specific Conductivity - ╬║): 1 рд╕ेрдоी рджूрд░ी рд╡ाрд▓े 1 рд╕ेрдоी² рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдХे рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рд╡ाрд▓े рд╡िрд▓рдпрди рдХा рдЪाрд▓рдХрдд्рд╡। рдЗрдХाрдИ: рд╕ीрдоेрди्рд╕ рдк्рд░рддि рд╕ेрдоी (S cm⁻¹)

рдоोрд▓рд░ рдЪाрд▓рдХрддा (Molar Conductivity - ╬Ыm):

╬Ыm = (╬║ × 1000) / M

рдЬрд╣ाँ M = рдоोрд▓рд░ рд╕ांрдж्рд░рддा (mol L⁻¹)। рдЗрдХाрдИ: S cm² mol⁻¹

рдоोрд▓рд░ рдЪाрд▓рдХрддा рдмрдиाрдо рд╕ांрдж्рд░рддा рдХा рдЧ्рд░ाрдл

рдк्рд░рдмрд▓ рд╡िрдж्рдпुрддрдЕрдкрдШрдЯ्рдп: рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╡ृрдж्рдзि
рджुрд░्рдмрд▓ рд╡िрдж्рдпुрддрдЕрдкрдШрдЯ्рдп: рддीрд╡्рд░ рд╡ृрдж्рдзि

рдХोрд▓рд░ाрдЙрд╢ рдХा рдиिрдпрдо

рдЕрдиंрдд рддрдиुрддा рдкрд░ рдоोрд▓рд░ рдЪाрд▓рдХрддा: ╬Ыom = ╬╗o+ + ╬╗o-

рдЬрд╣ाँ ╬╗o+ рдФрд░ ╬╗o- рдХ्рд░рдорд╢ः рдзрдиाрдпрди рдФрд░ рдЛрдгाрдпрди рдХी рд╕ीрдоांрдд рдоोрд▓рд░ рдЪाрд▓рдХрддाрдПँ рд╣ैं।

7. рд╡िрдж्рдпुрддрдЕрдкрдШрдЯ्рдпों рдХे рдк्рд░рдХाрд░

рдЧुрдг рдк्рд░рдмрд▓ рд╡िрдж्рдпुрддрдЕрдкрдШрдЯ्рдп рджुрд░्рдмрд▓ рд╡िрдж्рдпुрддрдЕрдкрдШрдЯ्рдп
рдкрд░िрднाрд╖ा рд╡िрд▓рдпрди рдоें рдкूрд░्рдгрддः рдЖрдпрдиिрдд рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं рд╡िрд▓рдпрди рдоें рдЖंрд╢िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЖрдпрдиिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं
рдЖрдпрдирди рдХी рдоाрдд्рд░ा рд▓рдЧрднрдЧ 100% 1-10%
рдЪाрд▓рдХрддा рдЙрдЪ्рдЪ рдиिрдо्рди
рдЙрджाрд╣рд░рдг NaCl, HCl, H₂SO₄, NaOH CH₃COOH, NH₄OH, H₂CO₃
рддрдиुрдХрд░рдг рдкрд░ рдоोрд▓рд░ рдЪाрд▓рдХрддा рдзीрд░े-рдзीрд░े рдмрдв़рддी рд╣ै рддेрдЬी рд╕े рдмрдв़рддी рд╣ै

8. рд╡ैрдж्рдпुрддрдЕрдкрдШрдЯрдиी рд╕ेрд▓ рдХे рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ

  • рдзाрддु рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖рдг: рдЬैрд╕े рдПрд▓्рдпुрдоिрдиिрдпрдо (рдмॉрдХ्рд╕ाрдЗрдЯ рд╕े), рд╕ोрдбिрдпрдо (рдЧрд▓िрдд NaCl рд╕े), рдоैрдЧ्рдиीрд╢िрдпрдо
  • рд╡िрдж्рдпुрддрд▓ेрдкрди (Electroplating): рд╕рдЬाрд╡рдЯ рдпा рд╕ंрдХ्рд╖ाрд░рдг рд░ोрдХрдеाрдо рдХे рд▓िрдП рдзाрддु рдХी рдкрд░рдд рдЪреЭाрдиा (рдЬैрд╕े: рд╕ोрдиा/рдХ्рд░ोрдоिрдпрдо рд▓ेрдкрди)
  • рд╢ुрдж्рдзिрдХрд░рдг: рдЬैрд╕े рддाँрдмे (Cu) рдХा рд╡िрдж्рдпुрддрдЕрдкрдШрдЯрдиी рд╢ुрдж्рдзिрдХрд░рдг
  • рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиी рдЕрдкрдЪрдпрди: рдЬैрд╕े рдРрд▓्рдХीрдиों рдХा рдРрд▓्рдХेрди рдоें рд░ूрдкांрддрд░рдг
  • рдЕрдиोрдбीрдХрд░рдг: рдЬैрд╕े рдПрд▓्рдпुрдоिрдиिрдпрдо рдкрд░ рдоोрдЯी рдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдкрд░рдд рдмрдиाрдиा

9. рдЧैрд▓्рд╡ेрдиिрдХ рд╕ेрд▓ рдХे рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ

рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдмैрдЯрд░ी

рдПрдХ рдмाрд░ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рдмाрдж рдлेंрдХ рджी рдЬाрддी рд╣ै

рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдЬिंрдХ-рдХाрд░्рдмрди рд╕ेрд▓, рдРрд▓्рдХेрд▓ाрдЗрди рд╕ेрд▓

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
Zn + 2MnO₂ → ZnO + Mn₂O₃

рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдмैрдЯрд░ी

рд░िрдЪाрд░्рдЬ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै, рдмाрд░-рдмाрд░ рдЙрдкрдпोрдЧ

рдЙрджाрд╣рд░рдг: рд▓ेрдб-рдПрд╕िрдб, рд▓िрдеिрдпрдо-рдЖрдпрди

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा (рд▓ेрдб-рдПрд╕िрдб):
Pb + PbO₂ + 2H₂SO₄ ⇌ 2PbSO₄ + 2H₂O

рдИंрдзрди рд╕ेрд▓

рдиिрд░ंрддрд░ рдИंрдзрди рдЖрдкूрд░्рддि рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै

рдЙрджाрд╣рд░рдг: рд╣ाрдЗрдб्рд░ोрдЬрди-рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рд╕ेрд▓

рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा:
2H₂ + O₂ → 2H₂O

10. рд╕ंрдХ्рд╖ाрд░рдг (Corrosion)

рдкрд░िрднाрд╖ा: рд╡ाрддाрд╡рд░рдгीрдп рдХाрд░рдХों (O₂, H₂O, CO₂) рдХे рдХाрд░рдг рдзाрддुрдУं рдХा рдзीрд░े-рдзीрд░े рдирд╖्рдЯ рд╣ोрдиा।

рд▓ोрд╣े рдоें рдЬंрдЧ рд▓рдЧрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा

рдРрдиोрдб: Fe → Fe²⁺ + 2e⁻
рдХैрдеोрдб: O₂ + 2H₂O + 4e⁻ → 4OH⁻
рдЕंрддिрдо: 2Fe + O₂ + 2H₂O → 2Fe(OH)₂ → Fe₂O₃·xH₂O (рдЬंрдЧ)

рд╕ंрдХ्рд╖ाрд░рдг рд░ोрдХрдиे рдХे рдЙрдкाрдп

  • рдкेंрдЯिंрдЧ рдпा рдЧ्рд░ीрд╕िंрдЧ: рдзाрддु рд╕рддрд╣ рдХो рд╡ाрдпु рдФрд░ рдирдоी рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдХрд░рдиा
  • рдмрд▓ुрдЖ рд▓ोрд╣ा (Galvanization): рд▓ोрд╣े рдкрд░ рдЬрд╕्рддे рдХी рдкрд░рдд рдЪрдв़ाрдиा
  • рд╡िрдж्рдпुрддрд░ोрдзी рд▓ेрдк (Anodization): рдПрд▓्рдпुрдоिрдиिрдпрдо рдкрд░ рдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб рдкрд░рдд рдмрдиाрдиा
  • рдмрд▓िрджाрдиी рдПрдиोрдб (Sacrificial Anode): рдЬिंрдХ рдпा рдоैрдЧ्рдиीрд╢िрдпрдо рдХे рдм्рд▓ॉрдХ рд▓рдЧाрдиा
  • рдоिрд╢्рд░рдзाрддु рдмрдиाрдиा: рд╕्рдЯेрдирд▓ेрд╕ рд╕्рдЯीрд▓ (рд▓ोрд╣ा + рдХ्рд░ोрдоिрдпрдо + рдиिрдХрд▓)

рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмिंрджु рдПрд╡ं рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдпुрдХ्рддिрдпाँ

  • рдлैрд░ाрдбे рдХे рдиिрдпрдо рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╢्рдиों рдХे рд▓िрдП рдЖрдзाрд░ рд╣ैं - рд╕ूрдд्рд░ m = ZIt рдФрд░ рд╕рдорддुрд▓्рдп рднाрд░ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХो рд╕рдордЭें
  • рдоाрдирдХ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рд╡िрднрд╡ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕ेрд▓ EMF рд╡ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा рдХी рд╕्рд╡рддःрдк्рд░рд╡рд░्рддिрддा рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╣ोрддा рд╣ै - E° рд╕ेрд▓ > 0 рдХा рдЕрд░्рде рд╕्рд╡рддः рдЕрднिрдХ्рд░िрдпा
  • рдирд░्рдирд╕्рдЯ рд╕рдоीрдХрд░рдг рд╡िрднिрди्рди рд╕ांрдж्рд░рддाрдУं рдкрд░ EMF рдЬ्рдЮाрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ै - log Q рдХा рдз्рдпाрдирдкूрд░्рд╡рдХ рдЧрдгрдиा рдХрд░ें
  • рдоोрд▓рд░ рдЪाрд▓рдХрддा vs рд╕ांрдж्рд░рддा рдЧ्рд░ाрдл рд╕े рд╡िрдж्рдпुрддрдЕрдкрдШрдЯ्рдп рдХी рдк्рд░рдХृрддि (рдк्рд░рдмрд▓/рджुрд░्рдмрд▓) рдкрддा рдЪрд▓рддी рд╣ै
  • рдмैрдЯрд░िрдпों рд╡ рдИंрдзрди рд╕ेрд▓ों рдХे рдХाрд░्рдп рд╕िрдж्рдзांрдд рдкрд░ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं - рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдПँ рдпाрдж рд░рдЦें
  • рд╕ंрдХ्рд╖ाрд░рдг рдПрдХ рд╡िрдж्рдпुрддрд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै - рдРрдиोрдбिрдХ рдФрд░ рдХैрдеोрдбिрдХ рдЕрднिрдХ्рд░िрдпाрдПँ рд╕рдордЭें
  • рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рдкрд╣рдЪाрди: рдЧैрд▓्рд╡ेрдиिрдХ рд╕ेрд▓ рдоें рдПрдиोрдб рдЛрдгाрдд्рдордХ рдФрд░ рдХैрдеोрдб рдзрдиाрдд्рдордХ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╡िрдж्рдпुрдд рдЕрдкрдШрдЯрдиी рд╕ेрд▓ рдоें рдЗрд╕рдХा рдЙрд▓्рдЯा рд╣ोрддा рд╣ै

рдк्рд░рдпोрдЧाрдд्рдордХ рдЯिрдк्рд╕ рдПрд╡ं рд╕ाрдоाрди्рдп рдд्рд░ुрдЯिрдпाँ

  • рд╡िрдж्рдпुрддрдЕрдкрдШрдЯрди рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдХैрдеोрдб рдкрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдХрдо рд╡िрднрд╡ рд╡ाрд▓े рдЖрдпрди рдЬрдоा рд╣ोрддे рд╣ैं - рд╡िрдж्рдпुрдд рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рд╢्рд░ेрдгी рдпाрдж рд░рдЦें
  • рдЧैрд▓्рд╡ेрдиिрдХ рд╕ेрд▓ рдоें рдПрдиोрдб рд╡рд╣ рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдб рд╣ोрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╕े рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрди рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рддे рд╣ैं рдФрд░ рдСрдХ्рд╕ीрдХрд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै
  • рд▓рд╡рдг рд╕ेрддु рдХे рдмिрдиा рд╕ेрд▓ рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा - рдЖрдпрдиिрдХ рд╕ंрддुрд▓рди рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ
  • рд╕ंрдХ्рд╖ाрд░рдг рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдмрд▓िрджाрдиी рдПрдиोрдб (Sacrificial Anode) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै - рдЬрд╕्рддा рдпा рдоैрдЧ्рдиीрд╢िрдпрдо рдХे рдЯुрдХрдб़े
  • рдоोрд▓рд░ рдЪाрд▓рдХрддा рдХी рдЧрдгрдиा рдоें рд╕ांрдж्рд░рддा рдХी рдЗрдХाрдИ mol L⁻¹ рдФрд░ рдЖрдпрддрди mL рдоें рд▓ेрдиे рдХी рд╕ाрдоाрди्рдп рдд्рд░ुрдЯि рд╕े рдмрдЪें
  • рдирд░्рдирд╕्рдЯ рд╕рдоीрдХрд░рдг рдоें n (рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा) рдХा рдоाрди рд╕рд╣ी рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ें

рдмिрд╣ाрд░ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╕рдоिрддि - рдХрдХ्рд╖ा 12 рд░рд╕ाрдпрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди

рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ोрдХैрдоिрд╕्рдЯ्рд░ी рдЕрдз्рдпाрдп рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рдиोрдЯ्рд╕ | рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо | рдЬुрд▓ाрдИ 2025

© 2025 рдмिрд╣ाрд░ рдмोрд░्рдб рд╕्рдЯрдбी рд░िрд╕ोрд░्рд╕ेрдЬ | рд╕рднी рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд

Comments

subscribe

Popular posts from this blog