рдХрдХ्рд╖ा 12 рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди : рдЕрдз्рдпाрдп 1 - рд▓ैंрдЧिрдХ рдк्рд░рдЬрдирди (рдЖрд╡ृрддрдмीрдЬी рдкाрджрдк) | рдмिрд╣ाрд░ рдмोрд░्рдб рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо

ЁЯМ║ рдХрдХ्рд╖ा 12 рдЬीрд╡ рд╡िрдЬ्рдЮाрди – рдЕрдз्рдпाрдп 1 (рдмिрд╣ाрд░ рдмोрд░्рдб)
рд▓ैंрдЧिрдХ рдк्рд░рдЬрдирди : рдЖрд╡ृрддрдмीрдЬी рдкाрджрдк (рдкुрд╖्рдкी рдкाрджрдк)

NCERT рдкूрд░्рдг рдХрд╡рд░ेрдЬ рд╣िंрджी рдоाрдз्рдпрдо рд╣ेрддु рд╕рд░рд▓ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдЪिрдд्рд░ рд╕рд╣िрдд

рдЗрд╕ рдЕрдз्рдпाрдп рдоें рд╣рдо рдкुрд╖्рдкी рдкाрджрдкों рдоें рд▓ैंрдЧिрдХ рдк्рд░рдЬрдирди рдХी рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдордЭेंрдЧे — рдкुрд╖्рдк рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा, рдирд░ рдПрд╡ं рдоाрджा рдпुрдЧ्рдордХों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг, рдкрд░ाрдЧрдг, рдиिрд╖ेрдЪрди (рдж्рд╡ि-рдиिрд╖ेрдЪрди), рдн्рд░ूрдг рддрдеा рдмीрдЬ рдиिрд░्рдоाрдг, рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдЕрдкрдпुрдЧ्рдорди рд╡ рдмрд╣ुрдн्рд░ूрдгрддा।

1. рдкुрд╖्рдк рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा (Structure of Flower)

рдкुрд╖्рдк рдкाрджрдкों рдХा рдЬрдирди рдЕंрдЧ рд╣ै। рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкुрд╖्рдк рдоें рдЪाрд░ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЪрдХ्рд░ (whorls) рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं:

  • рдмाрд╣्рдпрджрд▓ (Calyx/ Sepals) – рд╕рдмрд╕े рдмाрд╣рд░ी рд╣рд░ा рдЪрдХ्рд░, рдХрд▓िрдпों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд╣ै।
  • рджрд▓ (Corolla/ Petals) – рд░ंрдЧीрди рдкрд░рдд, рдкрд░ाрдЧрдгрдХों рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
  • рдкुंрдХेрд╕рд░ (Androecium/ Stamens) – рдирд░ рдЬрдирди рдЕंрдЧ, рдкрд░ाрдЧрдХрдг рдмрдиाрддे рд╣ैं।
  • рд╕्рдд्рд░ीрдХेрд╕рд░ (Gynoecium/ Pistil) – рдоाрджा рдЬрдирди рдЕंрдЧ, рдЕंрдбрдк (carpel) рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдиा।

рдкुंрдХेрд╕рд░ : рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкुंрдХेрд╕рд░ рдХा рдбंрдард▓ рдкुрддंрддु (Filament) рддрдеा рдКрдкрд░ी рдеैрд▓ीрдиुрдоा рднाрдЧ рдкрд░ाрдЧрдХोрд╖ (Anther) рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

рд╕्рдд्рд░ीрдХेрд╕рд░ : рд╡рд░्рддिрдХाрдЧ्рд░ (Stigma), рд╡рд░्рддिрдХा (Style) рдПрд╡ं рдЕंрдбाрд╢рдп (Ovary) рд╕े рдоिрд▓рдХрд░ рдмрдиा। рдЕंрдбाрд╢рдп рдоें рдПрдХ рдпा рдЕрдиेрдХ рдмीрдЬांрдб (Ovule) рд╣ोрддे рд╣ैं।

// рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг рдкुрд╖्рдк рдХा рдЪिрдд्рд░ (рдЕрдиुрдк्рд░рд╕्рде рдХाрдЯ) // рдмाрд╣्рдпрджрд▓ ╱ ╲ ╱ ╲ ▕ рджрд▓ ▏ ▕ ┌─────┐ ▏ ▕ │рдкुंрдХेрд╕рд░│ ▏ ▕ │ рдкрд░ाрдЧ │ ▏ ▕ │ рдХोрд╖ │ ▏ ▕ └─────┘ ▏ ▕ ┌─────┐ ▏ ▕ │рд╡рд░्рддिрдХा│ ▏ ▕ │рдЕंрдбाрд╢рдп│ ▏ ▕ └─────┘ ▏ ╲ ╱ ╲_________╱
рдЪिрдд्рд░ 1: рдкुрд╖्рдк рдХे рд╡िрднिрди्рди рднाрдЧ

2. рдкूрд░्рд╡-рдиिрд╖ेрдЪрди рд╕ंрд░рдЪрдиाрдПं рдПрд╡ं рдШрдЯрдиाрдПँ (Pre-fertilisation Structures & Events)

2.1 рдкрд░ाрдЧрдХोрд╖ рдХी рдЖंрддрд░िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा (T.S. of Anther)

рдкрд░ाрдЧрдХोрд╖ рдк्рд░ाрдпः рдЪाрд░рдХोрд╖ीрдп (bilobed, dithecous) рд╣ोрддा рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкाрд▓ि рдоें рджो рдкрд░ाрдЧрдХोрд╖ рдХोрд╖्рда (microsporangia) рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЕрддः рдПрдХ рдкрд░ाрдЧрдХोрд╖ рдоें рдХुрд▓ рдЪाрд░ рдкрд░ाрдЧрдХोрд╖ рдХोрд╖्рда рд╣ोрддे рд╣ैं।

// рдкрд░ाрдЧрдХोрд╖ рдХा рдЕрдиुрдк्рд░рд╕्рде рдХाрда (рдпुрд╡ा рдЕрд╡рд╕्рдеा) // ╭──────────────────────╮ │ рдмाрд╣्рдпрдд्рд╡рдЪा (Epidermis) │ │ рдЕंрддःрдд्рд╡рдЪा (Endothecium) │ │ рдордз्рдп рд╕्рддрд░ (Middle layers)│ │ рдЯेрдкिрдЯрдо (Tapetum) -------- рдкोрд╖рдХ рд╕्рддрд░ │ ╔════════╗ ╔════════╗ │ │ ║ рдкрд░ाрдЧ ║ ║ рдкрд░ाрдЧ ║ │ (рд╕्рдкोрд░ोрдЬेрдирд╕ рдКрддрдХ / │ ║ рд░рдЬःрдХोрд╖║ ║ рд░рдЬःрдХोрд╖║ │ microspore mother cell) │ ╚════════╝ ╚════════╝ │ │ [рдЬोрдб़рдиे рд╡ाрд▓ा рдКрддрдХ] │ ╰──────────────────────╯
рдЪिрдд्рд░ 2: рдпुрд╡ा рдкрд░ाрдЧрдХोрд╖ рдХा рдЕрдиुрдк्рд░рд╕्рде рдХाрдЯ – рдЪाрд░ рдХोрд╖्рда рдПрд╡ं рднिрдд्рддि рд╕्рддрд░
  • рдЯेрдкिрдЯрдо (Tapetum) – рд╕рдмрд╕े рднीрддрд░ी рдкोрд╖ी рд╕्рддрд░, рдкрд░ाрдЧрдХрдгों рдХो рдкोрд╖рдг рджेрддा рд╣ै।
  • рд╕्рдкोрд░ोрдЬेрдирд╕ рдКрддрдХ (Sporogenous tissue) – рдЗрди्рд╣ीं рдХोрд╢िрдХाрдУं рд╕े рдкрд░ाрдЧрдЬрдирди рд╣ोрддा рд╣ै।

2.2 рд╕ूрдХ्рд╖्рдордмीрдЬाрдгुрдЬрдирди (Microsporogenesis)

рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕्рдкोрд░ोрдЬेрдирд╕ рдХोрд╢िрдХा (рдж्рд╡िрдЧुрдгिрдд) рдЕрд░्рдзрд╕ूрдд्рд░ी рд╡िрднाрдЬрди рдж्рд╡ाрд░ा 4 рдЕрдЧुрдгिрдд рд╕ूрдХ्рд╖्рдордмीрдЬाрдгु (microspores) рдмрдиाрддी рд╣ै। рдЗрдирдХे рд╕рдоूрд╣ рдХो рдЪрддुрд╖्рдХ (tetrad) рдХрд╣рддे рд╣ैं।

2.3 рдирд░ рдпुрдЧ्рдордХोрдж्рднिрдж् – рдкрд░ाрдЧрдХрдг (Male Gametophyte – Pollen grain)

рдкрд░ाрдЧрдХрдг рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рд╣ोрдиे рдкрд░ рджो-рдХोрд╢िрдХीрдп рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ोрддा рд╣ै: рд╡िрднाрдЬрдирд╢ीрд▓ рдХोрд╢िрдХा (generative cell) рдФрд░ рдирд▓िрдХा рдХोрд╢िрдХा (tube cell). рдмाрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ рдХрдаोрд░ рдПрдХ्рдЬाрдЗрди (exine) (рд╕्рдкोрд░ोрдкोрд▓ेрдиिрди) рдПрд╡ं рднीрддрд░ी рдЗंрдЯाрдЗрди (intine) (рд╕ेрд▓ुрд▓ोрд╕) рдмрдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рдПрдХ्рдЬाрдЗрди рдкрд░ рдЫिрдж्рд░ (germ pore) рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं।

// рдПрдХ рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рдкрд░ाрдЧрдХрдг // ╭─────────╮ ╱ ╲ ▕ рдирд▓िрдХा ▏ ▕ рдХेрди्рдж्рд░ ▏ (рдмрдб़ी рдХोрд╢िрдХा) ▕ ● ▏ ▕ ▒ рдЬрдирди ▏ (рдЫोрдЯी рдЬрдирди рдХोрд╢िрдХा) ▕ ▒ рдХोрд╢िрдХा ▏ ╲ ╱ ╰─────────╯ рдПрдХ्рдЬाрдЗрди рдХрдаोрд░, рдк्рд░ाрдпः рдХंрдЯрдХ рдпुрдХ्рдд
рдЪिрдд्рд░ 3: рдкрд░ाрдЧрдХрдг (2-рдХोрд╢िрдХीрдп рдЕрд╡рд╕्рдеा)

2.4 рдмीрдЬांрдб рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा (Structure of Ovule / Megasporangium)

рдмीрдЬांрдб рд╡ृрди्рдд рдбोрд░ी (funicle) рдж्рд╡ाрд░ा рдЕंрдбाрд╢рдп рд╕े рдЬुрдб़ा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЬोрдб़ рд╕्рдерд▓ рдХो рд╣ाрдЗрд▓рдо (hilum) рдХрд╣рддे рд╣ैं। рджो рд╕ुрд░рдХ्рд╖ाрдд्рдордХ рдЖрд╡рд░рдг рдмीрдЬांрдб рдд्рд╡рдЪ (integuments) рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЬो рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рдЫिрдж्рд░ рдмीрдЬांрдб рдж्рд╡ाрд░ (micropyle) рдЫोрдб़рддे рд╣ैं। рднीрддрд░ рдПрдХ рдЧूрджेрджाрд░ рднाрдЧ рдХेंрдж्рд░рдХ (nucellus) (рдж्рд╡िрдЧुрдгिрдд) рдФрд░ рдЙрд╕ी рдоें рдПрдХ рдХोрд╢िрдХा рдХेंрдж्рд░рдХ рдоाрддृрдХोрд╢िрдХा (megaspore mother cell) рд╣ोрддी рд╣ै।

2.5 рдмृрд╣рдд्рдмीрдЬाрдгुрдЬрдирди (Megasporogenesis)

рдХेंрдж्рд░рдХ рдоाрддृрдХोрд╢िрдХा (2n) рдЕрд░्рдзрд╕ूрдд्рд░ी рд╡िрднाрдЬрди рдж्рд╡ाрд░ा 4 рдЕрдЧुрдгिрдд рдмृрд╣рдд्рдмीрдЬाрдгु (megaspores) рдмрдиाрддी рд╣ै। рдЗрдирдоें рд╕े рддीрди рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рдПрдХ рд╕рдХ्рд░िрдп (рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓) рдмृрд╣рдд्рдмीрдЬाрдгु рдмрдЪрддा рд╣ै।

2.6 рдоाрджा рдпुрдЧ्рдордХोрдж्рднिрдж् – рдн्рд░ूрдгрдХोрд╖ (Female Gametophyte – Embryo sac)

рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдмृрд╣рдд्рдмीрдЬाрдгु (рдЕрдЧुрдгिрдд) рддीрди рдмाрд░ рд╕рдорд╕ूрдд्рд░ी рд╡िрднाрдЬрди рдХрд░ 8-рдХेंрдж्рд░рдХीрдп рдн्рд░ूрдгрдХोрд╖ рдмрдиाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдмрд╣ुрдзाрдиी рдк्рд░рдХाрд░ (Polygonum type) рдХा рдн्рд░ूрдгрдХोрд╖ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

// рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рдн्рд░ूрдгрдХोрд╖ (7 рдХोрд╢िрдХाрдПँ, 8 рдХेрди्рдж्рд░рдХ) // ╭─────────────────────╮ │ рдк्рд░рддिрд╡िंрджू (3 рдХोрд╢िрдХाрдПँ) │ │ (antipodal cells) │ ├─────────────────────┤ │ рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХेрди्рдж्рд░рдХ │ (2 рдХेрди्рдж्рд░рдХ рдоिрд▓рдХрд░) │ (secondary nucleus) │ ├─────────────────────┤ │ рдХेрди्рдж्рд░рдХ (2) │ │ (polar nuclei) │ ├─────────────────────┤ │ рдЕंрдб рдХोрд╢िрдХा + 2 рд╕рд╣ाрдпрдХ │ │ (egg + synergids) │ ╰─────────────────────╯ рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдкाрдЗрд▓рд░ рд╕िрд░ा
рдЪिрдд्рд░ 4: рдн्рд░ूрдгрдХोрд╖ (7 рдХोрд╢िрдХा, 8 рдХेрди्рдж्рд░рдХ) – рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдкाрдЗрд▓рд░ рдЫोрд░ рдкрд░ рдЕंрдбрддंрдд्рд░, рд╡िрдкрд░ीрдд рдЫोрд░ рдкрд░ рдк्рд░рддिрд╡िंрджू

2.7 рдкрд░ाрдЧрдг (Pollination)

рдкрд░ाрдЧрдХрдгों рдХा рд╡рд░्рддिрдХाрдЧ्рд░ рддрдХ рд╕्рдеाрдиांрддрд░рдг। рджो рдк्рд░рдХाрд░: рд╕्рд╡рдкрд░ाрдЧрдг (self-pollination) рдПрд╡ं рдкрд░рдкрд░ाрдЧрдг (cross-pollination).

рд▓рдХ्рд╖рдгрд╕्рд╡рдкрд░ाрдЧрдгрдкрд░рдкрд░ाрдЧрдг
рдкрд░ाрдЧ рд╕्рд░ोрддрдПрдХ рд╣ी рдкुрд╖्рдк рдпा рдПрдХ рд╣ी рдкाрджрдкрднिрди्рди рдкाрджрдк
рдЬрдирди рдХोрд╢िрдХाрдПँрд╕рдоाрди рдЬीрди рдк्рд░рдХाрд░рднिрди्рдирддा рд╕ंрднрд╡
рдЕрдиुрдХूрд▓рдирдж्рд╡िрд▓िंрдЧी, рд╕рдордкрдХ्рд╡рддा (homogamy)рдПрдХрд▓िंрдЧी, рд╡िрд╖рдордкрдХ्рд╡рддा (dichogamy), рдЖрджि

рдкрд░ाрдЧрдг рдХे рдХाрд░рдХ (Agents of Pollination):

  • рдЕрдЬैрд╡ (Abiotic): рд╡ाрдпु (anemophily) – рд╣рд▓्рдХे рдЪिрдХрдиे рдкрд░ाрдЧ, рдЕрдЧ्рд░िрдо рд╡рд░्рддिрдХाрдЧ्рд░; рдЬрд▓ (hydrophily) – рджुрд░्рд▓рдн, рдЬैрд╕े рд╡ैрд▓िрд╕рдиेрд░िрдпा рдоें।
  • рдЬैрд╡ (Biotic): рдХीрдЯ (entomophily), рдкрдХ्рд╖ी (ornithophily), рдЪрдордЧाрджрдб़, рдШोंрдШे рдЖрджि। рдкुрд╖्рдк рд╕ुрдЧंрдзिрдд, рд░ंрдЧीрди, рдордзुрд░рд╕ рдпुрдХ्рдд।
ЁЯУМ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг: рдкрд░ाрдЧрдг рдХे рдмाрдж рдкрд░ाрдЧрдХрдг рд╡рд░्рддिрдХाрдЧ्рд░ рдкрд░ рдЕंрдХुрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рдкрд░ाрдЧ рдирд▓िрдХा рдЬрдирди рдХोрд╢िрдХा рд╕े рджो рдирд░ рдпुрдЧ्рдордХ рдмрдиाрддी рд╣ै (рдХुрдЫ рдкौрдзों рдоें рдкрд░ाрдЧрдХрдг 3-рдХोрд╢िрдХीрдп рднी рд╣ोрддे рд╣ैं)।

3. рдиिрд╖ेрдЪрди – рдж्рд╡ि-рдиिрд╖ेрдЪрди рдПрд╡ं рдд्рд░ि-рд╕ंрд▓рдпрди (Double Fertilization & Triple Fusion)

рдЖрд╡ृрддрдмीрдЬिрдпों рдХी рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдШрдЯрдиा। рдкрд░ाрдЧ рдирд▓िрдХा рдн्рд░ूрдгрдХोрд╖ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рджो рдирд░ рдпुрдЧ्рдордХ рдЫोрдб़рддी рд╣ै।

  • рдк्рд░рдердо рдирд░ рдпुрдЧ्рдордХ + рдЕंрдб рдХोрд╢िрдХा → рдпुрдЧ्рдордирдЬ (2n) (рд╕िрдЧ्рдордЯी) – рдпрд╣ी рдиिрд╖ेрдЪрди (syngamy) рд╣ै।
  • рдж्рд╡िрддीрдп рдирд░ рдпुрдЧ्рдордХ + рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХेрди्рдж्рд░рдХ (рдз्рд░ुрд╡ीрдп рдХेрди्рдж्рд░рдХ) → рдд्рд░िрдЧुрдгिрдд (3n) рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдн्рд░ूрдгрдкोрд╖ рдХेрди्рдж्рд░рдХ – рдЗрд╕े рдд्рд░ि-рд╕ंрд▓рдпрди (triple fusion) рдХрд╣рддे рд╣ैं।

рдЪूँрдХि рдЗрд╕рдоें рджो рдиिрд╖ेрдЪрди рдПрдХ рд╕ाрде рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЗрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдж्рд╡ि-рдиिрд╖ेрдЪрди (double fertilization) рдХрд╣рддे рд╣ैं।

// рдкрд░ाрдЧ рдирд▓िрдХा рдн्рд░ूрдгрдХोрд╖ рдоें // рд╡рд░्рддिрдХाрдЧ्рд░ | рдкрд░ाрдЧ рдирд▓िрдХा (рдЯ्рдпूрдм) | ▼ ╔═══════════════╗ ║ рд╕рд╣ाрдпрдХ ║рдЕंрдб║ ║ <--- рдирд░ рдпुрдЧ्рдордХ (2) ║ (synergids) ║ ╚═══════════════╝ ● рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХेрди्рдж्рд░рдХ / \ рдПрдХ рдпुрдЧ्рдордХ рдЕंрдб рд╕े, рджूрд╕рд░ा рдз्рд░ुрд╡ीрдп рдХेрди्рдж्рд░рдХों рд╕े।
рдЪिрдд्рд░ 5: рдж्рд╡ि-рдиिрд╖ेрдЪрди рдХा рдпोрдЬрдиाрдмрдж्рдз рдиिрд░ूрдкрдг

4. рдкрд╢्рдЪ-рдиिрд╖ेрдЪрди рдШрдЯрдиाрдПँ (Post-fertilization Events)

4.1 рдн्рд░ूрдгрдкोрд╖ (Endosperm)

рдд्рд░िрдЧुрдгिрдд (3n) рдКрддрдХ, рдн्рд░ूрдг рдХो рдкोрд╖рдг рджेрддा рд╣ै। рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рддीрди рдк्рд░рдХाрд░:

  • рдХेंрдж्рд░рдХीрдп рдн्рд░ूрдгрдкोрд╖ (Nuclear): рдХेрди्рдж्рд░рдХ рд╡िрднाрдЬрди рдмिрдиा рднिрдд्рддि рдХे – рдиाрд░िрдпрд▓ рдХा рд░рд╕ (рдмрд╣ुрдХेंрдж्рд░рдХीрдп)।
  • рдХोрд╢िрдХीрдп рдн्рд░ूрдгрдкोрд╖ (Cellular): рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡िрднाрдЬрди рдХे рд╕ाрде рднिрдд्рддि рдмрдирддी рд╣ै – рдвेंрдЪा।
  • рд╣ेрд▓ोрдмिрдпрд▓ (Helobial): рдордз्рдпрд╡рд░्рддी – рдХुрдЫ рдПрдХрдмीрдЬрдкрдд्рд░ी।

4.2 рдн्рд░ूрдг рдХा рд╡िрдХाрд╕ (Embryogeny)

рдпुрдЧ्рдордирдЬ (2n) рдХрдИ рд╡िрднाрдЬрдиों рд╕े рдн्рд░ूрдг рдмрдиाрддा рд╣ै। рдж्рд╡िрдмीрдЬрдкрдд्рд░ी рдн्рд░ूрдг рдоें рдк्рд░ोрдПрдо्рдм्рд░िрдпो, рдЧ्рд▓ोрдмुрд▓рд░, рд╣ृрджрдпाрдХाрд░, рдмाрдгाрдХाрд░ рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПँ। рдЕंрддिрдо рдн्рд░ूрдг рдоें рдмीрдЬрдкрдд्рд░ (cotyledons), рдк्рд░ांрдХुрд░ (plumule) рддрдеा рдоूрд▓ांрдХुрд░ (radicle) рд╣ोрддे рд╣ैं।

// рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рдж्рд╡िрдмीрдЬрдкрдд्рд░ी рдн्рд░ूрдг // ╱╲ (рдмीрдЬрдкрдд्рд░) ╱ ╲ ▕ ▏ ▕ ▏ рдк्рд░ांрдХुрд░ ▕ ▏ ╲ ╱ ╲ ╱ ╲╱ рдоूрд▓ांрдХुрд░
рдЪिрдд्рд░ 6: рдж्рд╡िрдмीрдЬрдкрдд्рд░ी рдн्рд░ूрдг (рдЬैрд╕े рд╕рд░рд╕ों)

рдПрдХрдмीрдЬрдкрдд्рд░ी рдн्рд░ूрдг (рдЬैрд╕े рдЧेрд╣ूँ): рдПрдХ рдмीрдЬрдкрдд्рд░ (рд╕्рдХुрдЯेрд▓рдо), рдк्рд░ांрдХुрд░ рдЖрд╡рд░рдг (рдХोрд▓िрдпोрдк्рдЯाрдЗрд▓) рддрдеा рдоूрд▓ांрдХुрд░ рдЖрд╡рд░рдг (рдХोрд▓िрдпोрд░ाрдЗрдЬा) рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं।

4.3 рдмीрдЬ рдПрд╡ं рдлрд▓ рдиिрд░्рдоाрдг (Seed & Fruit)

рдиिрд╖ेрдЪрди рдХे рдмाрдж рдмीрдЬांрдб → рдмीрдЬ, рдЕंрдбाрд╢рдп → рдлрд▓ рдоें рдмрджрд▓ рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрди्рдп рднाрдЧ (рдмाрд╣्рдпрджрд▓, рдкंрдЦुрдб़िрдпाँ) рдЭрдб़ рдЬाрддे рд╣ैं рдпा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдмीрдЬ рдХे рднीрддрд░ рдн्рд░ूрдг, рдн्рд░ूрдгрдкोрд╖ (рдпा рдирд╣ीं) рдПрд╡ं рдмीрдЬ рдЖрд╡рд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै।

5. рдЕрдкрдпुрдЧ्рдорди (Apomixis) рдПрд╡ं рдмрд╣ुрдн्рд░ूрдгрддा (Polyembryony)

  • рдЕрдкрдпुрдЧ्рдорди: рдРрд╕ा рдк्рд░рдЬрдирди рдЬिрд╕рдоें рдмिрдиा рдиिрд╖ेрдЪрди (рдмिрдиा рдпुрдЧ्рдордХ рд╕ंрд▓рдпрди) рдХे рдмीрдЬ рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдХुрдЫ рдШाрд╕ें, рдЦрдЯ्рдЯे рдлрд▓। рдпрд╣ рд╕ंрдХрд░ рд▓рдХ्рд╖рдгों рдХो рд╕्рдеिрд░ рд░рдЦрддा рд╣ै।
  • рдмрд╣ुрдн्рд░ूрдгрддा: рдПрдХ рдмीрдЬ рдоें рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдн्рд░ूрдг। рдХाрд░рдг – рдпुрдЧ्рдордирдЬ рдХा рд╡िрдЦंрдбрди, рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХोрд╢िрдХाрдУं рдХा рдн्рд░ूрдг рдоें рд╡िрдХाрд╕ рдЖрджि। рдиींрдмू, рдЖрдо рдоें рджेрдЦा рдЧрдпा।

NCERT рдХे рдоुрдЦ्рдп рдмिंрджु рдПрдХ рдирдЬрд░ рдоें:

  • рдкрд░ाрдЧрдХोрд╖ рдоें рдЪाрд░ рдкрд░ाрдЧрдХोрд╖ рдХोрд╖्рда – рд╕ूрдХ्рд╖्рдордмीрдЬाрдгु рдЬрдирди → рдкрд░ाрдЧрдХрдг (рдирд░ рдпुрдЧ्рдордХोрдж्рднिрдж)।
  • рдмीрдЬांрдб рдХे рдХेंрдж्рд░рдХ рдоें рдПрдХ рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдмृрд╣рдд्рдмीрдЬाрдгु → 7-рдХोрд╢िрдХीрдп 8-рдХेंрдж्рд░рдХीрдп рдн्рд░ूрдгрдХोрд╖।
  • рдкрд░ाрдЧрдг рдХे рдмाрдж рдирд▓िрдХा рд╡рд░्рддिрдХाрдЧ्рд░ рд╕े рдЕंрдбाрд╢рдп рддрдХ рдмрдв़рддी рд╣ै।
  • рдж्рд╡ि-рдиिрд╖ेрдЪрди: рдПрдХ рдирд░ рдпुрдЧ्рдордХ рдЕंрдб рд╕े (рдпुрдЧ्рдордирдЬ), рджूрд╕рд░ा рдз्рд░ुрд╡ीрдп рдХेрди्рдж्рд░рдХों рд╕े (3n рдн्рд░ूрдгрдкोрд╖)।
  • рдн्рд░ूрдгрдкोрд╖ рдХा рд╡िрдХाрд╕, рдн्рд░ूрдг рдиिрд░्рдоाрдг, рдмीрдЬ рдПрд╡ं рдлрд▓ рдмрдирдиा।
  • рдЕрдкрдпुрдЧ्рдорди рддрдеा рдмрд╣ुрдн्рд░ूрдгрддा рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХे рдмिрдиा рдмीрдЬ рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг।

ЁЯУЭ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╢्рди (рдмिрд╣ाрд░ рдмोрд░्рдб рдкрд░ीрдХ्рд╖ाшзЖшзТ):

  • рдкрд░ाрдЧрдХोрд╖ рдХी рднिрдд्рддि рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╕्рддрд░ों рдХे рдиाрдо рд▓िрдЦें рдПрд╡ं рдЯेрдкिрдЯрдо рдХे рдХाрд░्рдп рдмрддाрдПँ।
  • рдкрд░ाрдЧрдХрдг рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХा рд╕рдЪिрдд्рд░ рд╡рд░्рдгрди рдХрд░ें।
  • рдн्рд░ूрдгрдХोрд╖ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рд╕рдордЭाрдЗрдП (рдмрд╣ुрдзाрдиी рдк्рд░рдХाрд░)।
  • рдж्рд╡ि-рдиिрд╖ेрдЪрди рдПрд╡ं рдд्рд░ि-рд╕ंрд▓рдпрди рдоें рдЕंрддрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ें।
  • рдж्рд╡िрдмीрдЬрдкрдд्рд░ी рдПрд╡ं рдПрдХрдмीрдЬрдкрдд्рд░ी рдн्рд░ूрдг рдоें рдЕंрддрд░ рд▓िрдЦें।
  • рдЕрдкрдпुрдЧ्рдорди рдХ्рдпा рд╣ै? рдпрд╣ рдХृрд╖ि рдоें рдХ्рдпों рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै?

✍️ - рдЖрдкрдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХे рд▓िрдП рд╢ुрднрдХाрдордиाрдПं

Comments

subscribe

Popular posts from this blog